Коротка: пытаюцца Kiek valandų? або Kelinta valanda?, адказваюць penkta valanda. «А каторай» — penktą valandą. Палову лічаць па гадзіне, якая яшчэ ідзе: 4:30 — гэта pusė penktos або pusė penkių. Абедзве формы правільныя і гучаць аднолькава часта.
Як спытаць, каторая гадзіна
| Па-літоўску | Што азначае |
|---|---|
| Kiek valandų? | Каторая гадзіна? (даслоўна «колькі гадзін?») |
| Kelinta valanda? | Каторая гадзіна? (даслоўна «якая па ліку гадзіна?») Пытаюць пра цяперашні момант — што зараз на гадзінніку |
| Kelintą valandą? | А каторай? Пытаюць пра час падзеі: калі пачнецца, калі сустракаемся. Адрозненне — канчатак -ą |
| Kiek dabar laiko? | Колькі зараз часу? |
| Gal galėtumėte pasakyti, kiek dabar valandų? | Ці не падкажаце, каторая гадзіна? — ветліва, незнаёмаму чалавеку |
Адказ бывае зусім кароткім: Lygiai pirma. — «Роўна першая». Lygiai азначае «роўна».
Роўныя гадзіны: «каторая гадзіна» і «а каторай»
Слова valanda жаночага роду, таму лік пры ім таксама жаночы. Каб сказаць «а каторай», на пісьме канчатак змяняецца на -ą, а ў маўленні змяняецца яшчэ і націск: Keliuosi septintą. — «Устаю а сёмай». Але так, гэта наш стары добры galininkas, вінавальны склон. Слова valandą часта апускаюць.
| Час | Каторая гадзіна | А каторай |
|---|---|---|
| 1:00 | pirma valanda | pirmą valandą |
| 2:00 | antra valanda | antrą valandą |
| 3:00 | trečia valanda | trečią valandą |
| 4:00 | ketvirta valanda | ketvirtą valandą |
| 5:00 | penkta valanda | penktą valandą |
| 6:00 | šešta valanda | šeštą valandą |
| 7:00 | septinta valanda | septintą valandą |
| 8:00 | aštunta valanda | aštuntą valandą |
| 9:00 | devinta valanda | devintą valandą |
| 10:00 | dešimta valanda | dešimtą valandą |
| 11:00 | vienuolikta valanda | vienuoliktą valandą |
| 12:00 | dvylikta valanda · vidurdienis | dvyliktą valandą |
| 0:00 | vidurnaktis |
Парадкавы лік пагаджаецца з valanda цалкам, разам з адзінаццатай і дванаццатай: vienuoliktą valandą, dvyliktą valandą. Форма без -ą бывае ў колькасных лічэбнікаў — vienuolika, dvylika, — і гэта іншы рад.
Адказаць можна і колькасным лікам, як у раскладзе: Dabar yra septynios valandos. — «Зараз сёмая гадзіна».
Афіцыйны час: табло, расклад, радыё
У аб’явах і раскладах час называюць па 24-гадзіннай шкале і колькаснымі лікамі. Запісваюць так: 16.30 val. або 16 val. 30 min. Сустракаецца і двухкроп’е: 16:30.
| Час | Афіцыйна | У размове |
|---|---|---|
| 16:00 | šešiolika valandų | ketvirta (valanda) |
| 16:10 | šešiolika valandų dešimt minučių | dešimt (minučių) po ketvirtos |
| 16:30 | šešiolika valandų trisdešimt minučių | pusė penktos |
| 16:50 | šešiolika valandų penkiasdešimt minučių | be dešimt (minučių) penkta |
Палова: pusė penktos і pusė penkių
Палову лічаць па гадзіне, якая яшчэ ідзе. А 4:30 гадзінная стрэлка стаіць паміж чацвёркай і пяцёркай, гэта значыць ідзе пятая гадзіна, — таму pusė penktos азначае 4:30, а не 5:30. Логіка тая ж, што ў беларускім «палова пятай».
Сказаць гэта можна двума спосабамі, і абодва правільныя:
- pusė penktos — з парадкавым лікам, «палова пятай гадзіны»;
- pusė penkių — з колькасным, «палова пяці».
Пасля pusė лік у абодвух варыянтах стаіць у родным склоне — гэта kilmininkas. Розніца толькі ў тым, які гэта лік. «А каторай»: pusę penktos / pusę penkių.
| Час | Парадкавы лік | Колькасны лік |
|---|---|---|
| 12:30 | pusė pirmosпалова першай | pusė pirmosпалова першай |
| 1:30 | pusė antrosпалова другой | pusė dviejųпалова двух |
| 2:30 | pusė trečiosпалова трэцяй | pusė trijųпалова трох |
| 3:30 | pusė ketvirtos | pusė keturių |
| 4:30 | pusė penktos | pusė penkių |
| 5:30 | pusė šeštos | pusė šešių |
| 7:30 | pusė aštuntos | pusė aštuonių |
| 9:30 | pusė dešimtos | pusė dešimt |
| 10:30 | pusė vienuoliktos | pusė vienuolikos |
| 11:30 | pusė dvyliktos | pusė dvylikos |
Абедзве формы гучаць аднолькава часта, таму гаварыце той, якая лягчэй запомнілася, а другую варта пазнаваць на слых. Выключэнне адно: у паловы першай другога варыянта няма — толькі pusė pirmos.
Хвіліны: po і be
po — «пасля», першая палова гадзіны. be — «без», другая. Слова minučių можна апусціць: be dešimt penkta. І тут працуюць абедзве оптыкі: dvidešimt penkios po ketvirtos і dvidešimt penkios po keturių.
| Час | Парадкавы лік | Колькасны лік |
|---|---|---|
| 4:05 | penkios minutės po ketvirtos | penkios minutės po keturių |
| 4:10 | dešimt minučių po ketvirtos | dešimt minučių po keturių |
| 4:15 | penkiolika minučių po ketvirtos | penkiolika minučių po keturių |
| 4:20 | dvidešimt minučių po ketvirtos | dvidešimt minučių po keturių |
| 4:40 | be dvidešimt minučių penkta | be dvidešimt minučių penkios |
| 4:45 | be penkiolikos minučių penkta | be penkiolikos minučių penkios |
| 4:50 | be dešimt minučių penkta | be dešimt minučių penkios |
| 4:55 | be penkių minučių penkta | be penkių minučių penkios |
Звярніце ўвагу на лік пасля be: be penkių, be penkiolikos, але be dešimt і be dvidešimt — гэтыя два не змяняюцца.
«А каторай» пасля be — канчатак -ą у гадзіны: Susitinkame be penkiolikos šeštą. — «Сустракаемся без пятнаццаці шостая».
Чвэрці
Замест «пятнаццаць хвілін» кажуць і ketvirtis — «чвэрць», гэтак жа як замест «трыццаць хвілін» кажуць pusė:
| Час | Па-літоўску | Даслоўна |
|---|---|---|
| 1:15 | ketvirtis po pirmos | чвэрць пасля першай |
| 2:15 | ketvirtis trečios | чвэрць трэцяй |
| 4:15 | ketvirtis penktos | чвэрць пятай |
| 5:45 | be ketvirčio šešios | без чвэрці шостая |
Калі, з якой і да якой гадзіны
| Канструкцыя | Прыклад | Пераклад |
|---|---|---|
| nuo … iki … (з … да …) | Parduotuvė dirba nuo aštuntos iki dešimtos. | Крама працуе з восьмай да дзясятай. |
| iki … (да) | Mokausi iki antros. | Вучуся да другой. |
| apie … (каля) | Ateisiu apie ketvirtą valandą. | Прыйду каля чацвёртай. |
| po … (праз) | Susitinkame po penkiolikos minučių. | Сустракаемся праз пятнаццаць хвілін. |
| per … (за) | — Per kiek laiko tu išvirsi sriubą? — Per pusvalandį. | — За колькі зварыш суп? — За паўгадзіны. |
| на якую гадзіну | Prašom duoti bilietą penktai valandai. | Дайце, калі ласка, білет на пятую гадзіну. |
Прыназоўнік po працуе двойчы: dešimt minučių po šeštos — «дзесяць хвілін па шостай», а po dešimt minučių — «праз дзесяць хвілін». Адрозніць можна па беларускім перакладзе: падыходзіць «праз дзесяць хвілін» або «на дзесяць хвілін пазней» — значыць, гэта другі выпадак.
Склоны пасля гэтых прыназоўнікаў сабраны ў даведніку па склонах літоўскай мовы.
Гатовыя дыялогі
— Gal galėtumėte pasakyti, kiek dabar valandų?
— Dabar pusė dešimtos.
«Ці не падкажаце, каторая гадзіна?» — «Зараз палова дзясятай».
— Kelintą valandą susitinkame?
— Septintą.
«А каторай сустракаемся?» — «А сёмай».
— Kada dirba parduotuvė?
— Nuo 8 iki 22 valandos.
«Калі працуе крама?» — «З 8 да 22 гадзіны».
і лічэбнікі
Што вывучыць першым
Для экзамену найперш спатрэбяцца роўныя гадзіны: Keliuosi septintą., Pamoka prasideda devintą valandą. Паловы, хвіліны і чвэрці патрэбныя, каб разумець жывое маўленне, аб’явы і суразмоўцу, у якога свая звыклая форма. Таму іх зручна пазнаваць у абодвух варыянтах, а гаварыць — тым, які запомніўся першым.
Частыя пытанні
Як правільна: pusė penktos ці pusė penkių?
Правільна і так, і так, абодва варыянты азначаюць 4:30 і гучаць аднолькава часта. pusė penktos пададзена ў падручніку «Nė dienos be lietuvių kalbos», pusė penkių прыводзіць мовазнаўца Казіс Ульвідас, і яно ж стаіць у апісанні ўзроўню A2 Міністэрства адукацыі Літвы.
pusė penktos — гэта 4:30 ці 5:30?
4:30. Палову лічаць па гадзіне, якая ідзе зараз, як у беларускім «палова пятай».
Чым Kiek valandų? адрозніваецца ад Kelintą valandą?
Kiek valandų? — «каторая зараз гадзіна». Kelintą valandą? — «а каторай», калі нешта пачнецца або калі сустракаемся.
Як запісаць час па-літоўску?
16.30 val. або 16 val. 30 min. — так рэкамендуе Дзяржаўная камісія літоўскай мовы. Двухкроп’е, 16:30, таксама сустракаецца.
Крыніцы
Формы ў табліцах звераны з падручнікам «Nė dienos be lietuvių kalbos» (2020), з артыкулам мовазнаўцы Казіса Ульвідаса ў часопісе Інстытута літоўскай мовы «Bendrinė kalba» № 93, з апісаннем узроўню A2 Міністэрства адукацыі, навукі і спорту Літвы і з рэкамендацыяй Дзяржаўнай камісіі літоўскай мовы наконт запісу часу. Асобна іх праверылі нашы рэдактары — носьбіты літоўскай.