25 кастрычніка ў Літве адзначаюць Дзень Канстытуцыі. Гэта не тое свята, дзеля якога перакрываюць вуліцы для шумных парадаў ці ладзяць маштабныя гулянні. Затое за ім стаіць гісторыя, якую можна прасачыць па датах амаль дзень за днём.
Як рыхтавалі тэкст
Праект Канстытуцыі пісала не адна група, а камісія, у якой былі прадстаўнікі ўсіх фракцый тагачаснага парламента, Вярхоўнага Савета. Яе стварылі ў студзені 1992 года, 22-га ліку. Да 1 верасня двум дэпутатам даручылі звесці ўсе напрацоўкі ў адзіны тэкст. 12 кастрычніка ўзгоднены праект перадалі дэпутатам, а яшчэ праз 13 дзён за яго галасавала ўся краіна.
Нядзеля, 25 кастрычніка 1992 года
У гэты дзень на ўчасткі прыйшлі 1 919 073 чалавекі — 75,26 % грамадзян з правам голасу. «За» выказаліся 75,42 % тых, хто прыйшоў: 1 447 334 чалавекі. Гэта 56,76 % усіх выбаршчыкаў краіны — больш за палову, а не толькі тых, хто дайшоў да ўчастка. За кожнай лічбай — асобны бюлетэнь.
Прагаласавалі за тэкст, які пачынаецца не з артыкулаў, а з прэамбулы. У ёй народ называе сябе адным доўгім сказам:
Літоўскі народ
– які стварыў шмат стагоддзяў таму Літоўскую дзяржаву,
– які стагоддзямі рашуча абараняў сваю свабоду і незалежнасць,
– які захаваў свой дух, родную мову, пісьменства і звычаі,
…
воляй грамадзян адроджанай Літоўскай дзяржавы прымае і абвяшчае гэтую Канстытуцыю.
А першы артыкул змясціўся ў адзін радок: «Літоўская дзяржава з’яўляецца незалежнай дэмакратычнай рэспублікай» (Lietuvos valstybė yra nepriklausoma demokratinė respublika). Пераклад тут узяты з нашага паралельнага тэксту Канстытуцыі.
Вынікі галасавання падвялі 31 кастрычніка. У сілу Канстытуцыя ўступіла 2 лістапада 1992 года, а 6 лістапада яе падпісаў старшыня Вярхоўнага Савета. Чаму ж дзень адзначаюць 25 кастрычніка, а не 2 лістапада? Таму што ён адлічваецца ад даты народнага галасавання, а не ад уступлення ў сілу. У календары ён так і называецца: Konstitucijos diena.
Зала, дзе паставілі подпіс
У той жа дзень, 6 лістапада 1992 года, у зале Сейма падпісалі закон аб парадку ўступлення Канстытуцыі ў сілу. Гэтая зала ёсць і сёння. Зала Канстытуцыі на праспекце Гедзіміна, 53 — частка Цэнтра наведвальнікаў Сейма. У ёй выстава пра першыя ўсеагульныя выбары, Устаноўчы Сейм і студзень 1991 года. Патрапіць унутр можна на экскурсіі па папярэднім запісе на сайце Цэнтра наведвальнікаў Сейма; расклад і ўмовы глядзіце там.
Канстытуцыя сёння
Сёння Канстытуцыя — не экспанат пад шклом, а дзейны закон, які трэба ведаць кожнаму, хто хоча звязаць лёс з гэтай краінай. Каб атрымаць ПМЖ або грамадзянства, недастаткова пражыць у Літве патрэбную колькасць гадоў: трэба здаць два экзамены — па літоўскай мове і па асновах Канстытуцыі.
Бліжэйшыя даты экзамену па Канстытуцыі: 24 верасня, 10 лістапада і 8 снежня. Як рыхтавацца і як запісацца — у гайдзе па экзамене па Канстытуцыі.
Тым, хто зараз рыхтуецца, разуменне таго, як пісаўся гэты дакумент, ажыўляе сухія юрыдычныя параграфы.
з Šaunuolė